Çanakkale ve Biga'da da Seçimler İptal Edilmişti!

31 Martta iptal edilen İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanlığı seçimleri bugün tekrar yenileniyor. Geçmişte Çanakkale ve Biga'da yapılan yerel seçimlerde iptal edilmişti. ÇOMÜ Öğretim Görevlisi Doç.Dr. Mithat Atabay iptal edilen Çanakkale ve Biga seçimlerini kaleme aldı.

31 Martta iptal edilen İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanlığı seçimleri bugün tekrar yenileniyor. Geçmişte Çanakkale ve Biga'da yapılan yerel seçimlerde iptal edilmişti. ÇOMÜ Öğretim Görevlisi Doç.Dr. Mithat Atabay iptal edilen Çanakkale ve Biga seçimlerini kaleme aldı.   "İnkılâp hareketini başarı ile yürüten Atatürk ve arkadaşları, ülkeyi tek parti ile yönetmenin sakıncalı olduğunu biliyorlardı. Başka siyasî bir kuruluşun da Meclis’te yerini alarak Halk Partisi’nin ve devlet idaresinin çalışmalarını takip etmesi, eleştirmesi, denetlemesi rejimin sağlıklı yürümesi açısından bir zorunluluktu.   1930 yılında ülke içinde en önemli inkılâplar gerçekleştirilmiş, Türk halkı ve Türkiye Cumhuriyeti istenilen yörüngesine oturmuştu. Fakat 1929 Dünya Ekonomik bunalımının etkileri Türkiye'de de kendini hissettirmeye başladı. Halk ekonomik durumdan memnun değildi. Bu sebeple Atatürk, hükümetin takip ettiği ekonomik siyaseti yönlendirecek, eleştirecek daha doğru tekliflerde bulunabilecek, yapıcı, yaratıcı bir ikinci siyasî parti kurulmasını istedi. Bu görevi çok yakın çalışma arkadaşı Fethi (Okyar) Bey'e verdi. Fethi Bey, 12 Ağustos 1930'da "Serbest Cumhuriyet Fırkası"nı kurdu. Bu parti, programında “laikliğe ve cumhuriyete” bağlı kalacağını bildiriyor, serbest ekonomi politikasını hedefliyordu. Ancak umulanın aksine parti yine gericiler tarafından ele geçirildi. Fethi Bey, geçmiş olayların tekrar yaşanmasını istemiyordu. Bu yüzden 17 Kasım 1930‘da partiyi kapatmak zorunda kaldı. Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın Başkanı Fethi Bey, meşhur İzmir mitingine giderken Konya vapuru ile Çanakkale’den geçecekti. Bu sırada Çanakkaleli birçok kişi kayıklarla Konya vapuruna giderek Fethi Bey’i Çanakkale Boğazı’nda karşıladı. “Fethi Bey’e İsmet Paşa Sivas’a giderken oraya tren götürdü, Fethi Bey İzmir’e ne götürecek” anlamındaki bir gazete fıkrası gösterildiğinde; yanında bulunan arkadaşları; “Millet iktisadi buhrandan muzdariptir. Bu ıstırabı en çok hisseden İstanbul, sonra İzmir’dir. Fethi Bey, İzmir’deki nutku ile bu buhranın ortadan kaldırılmasının çarelerini gösterecektir” demişlerdi.   Serbest Cumhuriyet Fırkası 99 gün süren siyasal ömründe 1930 Belediye seçimlerine katıldı. Bu seçimlerde bazı illerde başarı elde etti. Hanımlar ilk kez belediye seçimlerinde oy kullandılar ve propaganda çalışmalarına katıldılar. Çanakkale’deki hanımların çalışmalarını Cemal Bey çok takdir ederken onlara bir yemek verdi.   “Belediye seçimlerinde gerek Cumhuriyet Halk Fırkası ve gerek Serbest Cumhuriyet  Fırkası taraftarı hanımlar çok büyük bir faaliyet göstermişlerdir. Halk Fırkası Müfettişi Cemal Bey hanımlar şerefine 8 Ekim 1930 gecesi Çanakkale Türk Ocağı’nda mükellef bir ziyafet vermiş, mefkûrecilik (idealizm) etrafında görüşülmüş ve Cemal Bey iki partiye mensup hanımları tebrik etmiştir.”   Bu davette Çanakkaleli hanımlardan Refia İhsan, Müzeyyen Tahsin, Misli Süreyya, Hatice Nurettin gibi hanımlar bulundular.   Cumhuriyet Halk Fırkası’nın seçimlerde hükümet teşkilâtını ve güçlerini kullanması seçimlerin kaderinde belirleyici etken oldu. Bu müdahale İçişleri Bakanlığı’nın 5 Eylül 1930 tarihli vilâyetlere gönderdiği üstü kapalı bir genelge ile başlatıldı. Bunun üzerine birçok vilâyette bizzat valilerin sözde seçim güvenliğini sağlamak bahanesiyle seçimi mutlaka ve ne pahasına olursa olsun hükümetin partisine kazandırmak için gereken her türlü taraflı müdahaleleri yaptıkları görüldü. Hasan Rıza Soyak Atatürk’ün bu konuda ne düşündüğünü hatıralarında şöyle dile getirmektedir. Atatürk, Soyak’a “Hangi parti kazanıyor?” diye sordu; “bizim parti” cevabı karşısında “hiç de öyle değil!.. Hangi partinin kazandığını ben sana söyleyeyim: kazanan idare partisidir!.. Yani jandarma, polis, nahiye müdürü, kaymakam ve valiler. Bunu bilesin” dedi.   Serbest Cumhuriyet Fırkası seçimlere tam olarak hazırlanamadan ve teşkilâtını yapamadan girmek durumunda kaldı. Bir bakıma bu yönüyle seçimlerde başarısız olmayı baştan göze aldı. Bu durumu Atatürk de parti yöneticilerine hatırlattı Fakat tarafsız kalarak fazla karışmadı. Bu arada pek çok yerde Türk Ocakları ileri gelenleri Serbest Cumhuriyet Fırkası’nı desteklediler veya bu partiye katıldılar.   “Maydos’ta (Eceabat) Serbest Cumhuriyet Fırka Ocağı 22 Eylül’de kurulmuştu. Yeni parti, Maydos’ta belediye seçimlerinde Ocak Heyeti geç teşekkül ettiği için aday gösterememişti. Fakat Serbest Fırka Merkezi’nden yapılan açıklamada Maydos’ta ocak teşekkül eder etmez, Halk Fırkası’nın 12 Belediye Meclisi adayından 11’i yeni partiye katılmışlardı.”  “Yeni parti merkezinde yapılan açıklamaya göre Biga’da seçimler yeni parti lehine gelişmektedir. Lâpseki’de seçimleri serbest şekilde devamına izin verilmediği iddiası ile yeni parti tarafından şikâyette bulunulmuştu.”   Çanakkale’de de Serbest Cumhuriyet Fırkası ile Cumhuriyet Halk Fırkası arasında kıyasıya bir propaganda savaşı yaşandı. Serbest Cumhuriyet Fırkası, hayat pahalılığı, yol vergisinin ağırlığı, tarım ürünlerinin para etmemesi gibi konularla halka propaganda yaparken, Cumhuriyet Halk Fırkası; kendilerinin cumhuriyeti kurduğu, Atatürk’ün ölünceye kadar Cumhuriyet Halk Fırkası’nın başkanı olarak kalacağı, mübadil ve göçmenlere toprak verildiği ve bu toprakların tapularının en kısa sürede kendilerine verileceğini dile getirdiler.  Ayrıca Cumhuriyet Halk Fırkası Genel Sekreterliği kadınların sandığa gitmeleri ve oy kullanmaları konusunda teşvik edilmelerini tamim etti. Yapılan Belediye seçimleri sonucunda toplam 502 seçim bölgesinden 31’inde Serbest Cumhuriyet Fırkası seçimi kazandı. Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın kazandığı yerler; İzmir’de; Bademiye, Bergama, Şereflihisar, Kınık, Şirince, Kuşadası, Menemen, Bozdoğan, Buca, Dikili, Urla, Aydın’da; Çine, Bozdoğan, Söke, Umurlu, Yenipazar, Germencik, Gördes, Karapınar, İstanbul’da; Maltepe, Burgaz, Kırklareli’de; Pınarhisar, Vize, Üsküp, Bursa’da; Armutlu, Tekirdağ’da; Keşan, Çanakkale’de; Biga, Samsun’da; Lâdik ve Samsun Merkez, Amasya’da; Merzifon, İçel’de;  Silifke’dir.   Çanakkale’de seçilen Belediye Meclisi, Nazım Beyi Belediye Başkanı seçti. İçişleri Bakanlığı da bir kararname hazırlayarak Cumhurbaşkanlığı’na gönderdi. Atatürk de bu kararnameyi onayladı. Kararname 18 Aralık 1930 tarih ve 1676 sayılı Resmi Gazete’de de yayınlandı. Kararname aynen şöyledir:   “Dâhiliye Vekâleti’nden 1.Belediye Reisliğine Nazım Beyin intihabı (seçilmesi) hakkında Çanakkale Belediyesi Meclisince ittihaz(alınan) olunan karar Belediye Kanununun 89’uncu maddesine tevfikan tasvip olunmuştur. 2.Bu Kararnamenin icrasına Dâhiliye Vekili memurdur.                                                                                                           16/11/1930                                                                                                           REİSİCÜMHUR                                                                                                           GAZİ M. KEMAL             Başvekil                                              Dâhiliye Vekili İSMET                                                Ş. KAYA”   Pek çok yerde seçimlere itiraz edildi. Çanakkale’de Belediye Meclisi’nin aldığı karara itiraz edildi. Danıştay Nazmi Bey’in belediye başkanlığını iptal etti ve Belediye Meclisi’nde seçim yeniden yapıldı ve bu defa Veli Namık Bey Belediye Başkanı seçildi. Biga da dâhil olmak üzere pek çok yerde ise seçimler Danıştay tarafından iptal edildi. Yapılan inceleme sonucunda Biga’da seçimleri Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın kazandığı açıklandı. Serbest Cumhuriyet Fırkası Biga’da oylarını kısa sürede 1.100’den 1.635’e çıkardı. Biga halkı Serbest Cumhuriyet Fırkası’na verdiği oylara sahip çıktığını gösterdi. Çanakkale merkezde ise Belediye Meclisi’nde belediye başkanı için yapılan seçim yenilendiğinden Nazmi Bey yerine Veli Namık Bey’i Belediye Başkanı olarak seçti.           Belediye seçimleri sonucunu değerlendiren Çanakkale milletvekili Ziya Gevher Etili, Çanakkale ve yöresi için ilginç tespitlerde bulundu. Etili’ye göre; Çanakkale ve çevresi zaten “elemli bir vaziyet” içinde seçime girmişti. Bunun altındaki asıl sebep bölgede ulusal birliğin henüz oluşturulamamış olmasıydı. Zira Çanakkale “Türk vatanının en kesif öz evladı zannedilen bir vilayette bir koloni mevcudiyeti” bulunuyordu. Gevher Etili’ye göre başta Çanakkale merkez olmak üzere, Biga ve kısmen de Lâpseki “elemli saha”yı oluşturuyorlardı. Zira bu yerleşim birimlerinde “Türk olmayan, Türkleşmeye adım atmamış olan birçok milletler oturuyor ve birçok lisanlar konuşuluyordu. Türk’ten maada birçok millet isimleri sayılıyordu.” Millî birliğin yerine daha çok dinî birlik vardı. Ziya Gevher Etili görülen temel sorunları şöyle dile getirmekteydi:             “1-Fırka ile devlet idaresi arasındaki ahenk ve irtibatın bozulmasında hatta karşılıklı mücadelesinde, 2-Halk ile fırka, 3-Devlet ile halk, 4-Bizzat devletin muhtelif teşkilatı arasındaki imtizaçsızlıklarda aramak lazımdır. Bu suretle tehaddüs eden muhtelif cepheli bu imtizaçsızlıklardır ki halka da sirayet etmiş ve ikisinin de zaafını intaç eylemiş, ikisine karşı memnuniyetsizliği, ehemmiyetsizliği, sonradan da aleyhtarlığı husule getirmiştir.”             Gevher Etili raporunda Çanakkale Vilâyetinde devlet idarecileriyle parti üyeleri arasında bir anlaşmazlık vardı ve bu anlaşmazlık belediye seçimlerinde kendini göstermişti. Ona göre; Çanakkale Vilayetinde görev yapan devlet memurları ve yöneticiler yetersiz ve kabiliyetsizdi. Parti üyeleri de disipline ve denetime muhtaç bulunuyorlardı. Çanakkale’de temel sorun devlet aleyhtarlığı ile parti aleyhtarlığı birbirine girmiş seçimler de o nedenle başarısızlıkla sonuçlanmıştı.             Gevher Etili’ye göre; 1930 seçimlerinde başarısızlığın temelinde Çanakkale ve Biga Türk Ocakları’nın payı büyüktü. Türk Ocağı görünüşte Halk Fırkası’nı destekliyor gibi görünse de gerçekte Halk Fırkası’na muhalifti. Rapor’da; “Biga’da ocağın üst katı - ki içinde değil bir kitap bir gazete yoktur - kapalı idi. Çanakkale’de ocak en çirkin dedikodulara sahne olmuş, güzelim bina örümceklere bürünmüş 28 kişilik zavallı mevcudundan çıkan iki idare heyeti meşruiyet kavgasına saplanmış, sadece bir kafeşantana dönmüştü” diye belirtilmektedir.             Gevher Etili; yönetimde görülen “dargınlık, salahiyetsizlik ve kifayetsizlik” sebebiyle Çanakkale vilayeti genelinde işlerin yürütülemediği, cumhuriyet kültürünün burada yaşayan halka öğretilemediğine vurgu yaparak, mutlaka bölgeye tecrübeli ve çalışkan idarecilerin atanması gerektiğini, bilgisiz ve tecrübesiz yöneticilerin halktan fahiş vergi aldıklarını, yanlış icraatlarda bulunduklarının altını çiziyordu. Ona göre bu durum, halkta devlete karşı bir soğukluk yaşanmasına sebep oldu, halkın güven duygusu sarsıldı. Çanakkale halkı bu yüzden belediye seçimlerinde oylarını Serbest Cumhuriyet Fırkası’na verdi."